Status naukowy leku homeopatycznego
Podstawy empiryczne; Metody badawcze
Homeopatia od ponad dwustu lat zbiera dokumentację doświadczeń klinicznych. Jednakże, obecny „złoty standard” medycyny opartej na dowodach empirycznych w losowo kontrolowanych badaniach klinicznych (RCT), zazwyczaj z podwójnie ślepa próbą, nie pasuje do specyficznego charakteru, szczególnie wysoko zindywidualizowanego typu leczenia homeopatycznego. Z tego powodu, a także na podstawie względnie wysokiej logistycznej złożoności takich badań, może wynikać niechęć wielu lekarzy homeopatów klasycznych do udziału w RCT. Dodatkowym problemem jest fakt, że uzyskanie funduszy na przeprowadzenie takich badań bywa często trudne.
Warunkiem koniecznym przeprowadzenia kontrolowanych badań klinicznych zarówno we wszystkich rodzajach badań homeopatycznych, jak i w medycynie tradycyjnej jest przekonanie o równoważności terapii podlegających badaniu (grupy terapeutycznej i kontrolnej), zarówno ze strony pacjentów, jak i lekarzy. Oznacza to, że ani pacjenci, ani lekarze nie powinni faworyzować żadnej z opcji terapeutycznych (zwykle w badaniach klinicznych jest to prawie niemożliwe).
Sytuacja bliska „równowadze” zdarza się w badaniach klinicznych fazy III, z której schemat badania RCT w istocie wyewoluował. Jest to spowodowane równowagą pomiędzy nadzieją na lepsze leczenie a ryzykiem nieznanych efektów ubocznych lub nawet śmierci pacjenta. Jednak nie dotyczy to leczenia homeopatycznego: pacjent wybiera pójście do lekarza homeopaty i oczekuje prawdziwego leczenia homeopatycznego, zaś lekarz homeopata bierze pod uwagę indywidualną sytuację pacjenta podejmując decyzję o wyborze leku. Innymi słowy, na wstępie istnieją silne preferencje dla metody leczenia, które mocno zmniejszają prawdopodobieństwo, że pacjent będzie gotów podjąć próbę, w której ma 50% szans otrzymania placebo. Ponadto, może być też tak, że „niespecyficzne” skutki leczenia są wspierane przez to, że lekarz homeopata zajmuje się indywidualną sytuacją, warunkami zdrowotnymi i objawami pacjenta. W rezultacie kontrolowane badania kliniczne są mniej odpowiednią metodą badania skuteczności wysoce zindywidualizowanego podejścia homeopatycznego. Bardziej sprawdzają się w „klinicznych” podejściach homeopatycznych, gdzie leki przepisywane są w związku z konkretnymi wskazaniami. Te wątpliwości metodologiczne znajdują potwierdzenie w dostępnych wynikach badań, gdzie odsetek pozytywnych wyników badań w „klinicznym” podejściu homeopatycznym jest wyższy niż w „klasycznych” badaniach nad lekami homeopatycznymi.
Jakość badań
Pomimo zastrzeżeń metodologicznych istnieje znaczna liczba klinicznych badań nad lekami homeopatycznymi, które spełniają najściślejsze kryteria medycyny opartej na dowodach empirycznych. Shang i in. ocenili 110 kontrolowanych badań klinicznych nad lekami homeopatycznymi pod względem ich jakości i porównali je z 110 (około) dobranymi badaniami z farmakoterapii chemicznej. Jedynie 6 spośród 110 badań nad lekami chemicznymi oraz 8 spośród badań z nad lekami homeopatycznymi spełniało wszystkie kryteria jakości (autorzy przyjęli kryteria tzw. trafności wewnętrznej: wystarczającą liczbę przypadków, wystarczające utajnienie randomizacji i inne). Ten wynik, a także ogólna jakość badań, pozwoliła autorom wysnuć wniosek, że badania nad lekami homeopatycznymi charakteryzuje w istocie wyższa jakość niż badania nad lekami w medycynie tradycyjnej. Wynik ten zaprzecza argumentom, że homeopatia jest nienaukowa i nie posiada rzetelnych badań.
Badania nad lekami homeopatycznymi wskazują, że większość badań klinicznych w tej dziedzinie ma pozytywne wyniki, włączając także bardziej rygorystyczne badania.
Takie zestawienie może podważyć inne wyniki cytowanych wyżej autorów, Shang i in., którzy obliczyli i porównali tzw. łączną wartość wyniku w badaniach najwyższej jakości zarówno z dziedziny homeopatii, jak i medycyny tradycyjnej. Porównanie to wypadło na korzyść alopatii. Liczenie łącznej wartości wyników badań na podstawie wybranych danych obejmujących tak heterogeniczną próbę, zawierającą m.in. przypadki zawału i grypy lub biegunki oraz brodawek, nie jest właściwym podejściem nawet w rozumieniu medycyny opartej na dowodach empirycznych:„Należy pamiętać, że niezależnie od wybranego modelu statystycznego, musisz być pewien, że zróżnicowanie kliniczne i metodologiczne nie jest tak duże, że uniemożliwia łączenie badań”. Przy porównaniach jeden do jednego wybranych badań wyniki dla tradycyjnej i homeopatycznej medycyny są porównywalne. Ponadto, jak udowodnił Luedtke, wyniki metaanaliz są bardzo wrażliwe na sposób doboru rodzaju i liczby badań.
Dotychczas najszerszym i najstaranniejszym przeglądem homeopatycznych badań klinicznych jest ten dokonany przez Kleijnen i współ. W ciągu 3 lat systematycznie zebrali oni w sumie 107 badań i ocenili je pod względem zestawu kryteriów przeważnie dotyczących wewnętrznej trafności. W 81 z nich wyniki wskazywały na przewagę homeopatii (w porównaniu z placebo), zaś w 24 przeciwnie. Jeśli chodzi o badania najwyżej ocenione pod względem jakości, 15 z nich pokazało przewagę homeopatii, w stosunku do 7, które pokazały przeciwny wynik. Autorzy stwierdzili: „Ilość pozytywnych wyników nawet w grupie najlepszych badań była dla nas zaskoczeniem. Na podstawie tych wyników bylibyśmy gotowi uznać efektywność leków homeopatycznych, gdyby tylko mechanizm działania był bardziej wiarygodny”. Jest to nadal aktualny problem.
Najnowsza praca na temat leków stosowanych w homeopatii opiera się na wynikach 5-letniego programu Oceny Technologii Zdrowotnej (Health Technology Assessment), zainicjowanego przez władze szwajcarskie, w który zaangażowano wielu niezależnych międzynarodowych badaczy uniwersyteckich w celu określenia korzyści, jakie przynosi medycyna komplementarna w obrębie krajowych systemów zdrowotnych. Zanalizowano wszystkie dostępne przeglądy oraz badania z zakresu infekcji górnych dróg oddechowych. Oprócz standardowych kryteriów trafności wewnętrznej wzięto także pod uwagę trafność zewnętrzną – czyli w jakim stopniu schemat i procedura badania były zgodne z codzienną praktyką homeopatyczną. Ponadto opisano badania pre-kliniczne oraz dotyczące kosztów, zastosowania i bezpieczeństwa. Autorzy doszli do następującego wniosku: „istnieją empiryczne dowody na efektywność leków homeopatycznych, które przy profesjonalnym i odpowiednim zastosowaniu może być uznana za bezpieczną”.
Ponadto, opublikowano również zwięzłe kompilacje badań nad lekami homeopatycznym. W najnowszych badaniach nad lekami homeopatycznymi, jak również w artykułach metodologicznych z zakresu badań nad lekami homeopatycznymi i medycyną alternatywną w ogóle, pojawiają się nowe, bardziej odpowiednie podejścia do schematu badań w celu przezwyciężenia niektórych z wymienionych wyżej problemów metodologicznych.
